Jednym zdaniem: książka Nowa psychologia sukcesu Carol Dweck jest przełomową pozycją o growth mindset. Dowodzi, że wiara w to, że zawsze możemy się zmieniać, jest nie tylko bardzo pragmatyczna, ale znajduje 100% potwierdzenie w badaniach naukowych.

Możemy więcej niż nam się wydaje

Uprzedzając pytania, Carol Dweck nie twierdzi, że wszyscy mogą wszystko. Nowa psychologia sukcesu to nie jest zbiór „kołczingowych mądrości” w stylu „chcieć=móc”, okraszonych perswazyjnymi komunałami. Sprawa jest oczywiście trochę bardziej złożona i Carol Dweck jako profesor psychologii z kilkudziesięcioletnim stażem, dobrze o tym wie. Okazuje się jednak, że w „kołczingowych mądrościach” tkwi coś więcej niż ziarenko prawdy, bo w świetle przytaczanych badań:

• każdy z nas może dużo więcej niż zakłada;
• nie istnieje coś takiego jak urodzony talent;
• każdy z nas może być talentem, jeśli tylko włoży w to odpowiednio dużo pracy i systematyczności.

Każdy ma swoje granice rozwoju, ale – uwaga – z góry nie da się ich określić. A to oznacza, że każdy z nas może rozwinąć wiele umiejętności, o które być może nawet sam siebie nie podejrzewa. Kluczowe jest odpowiednie nastawienie, czyli właśnie mindset.

Mindset czyli nasze nastawienie do rozwoju

Według Dweck ludzi można podzielić z grubsza na dwie kategorie ze względu na sposób w jaki definiują siebie oraz to, w czym swoim życiu uczestniczą.

• Większość z nas ma umysły nastawione na trwałość (fixed mindset);
• a zdecydowana mniejszość posiada umysły nastawione na rozwój (growth mindset).

Dla większości z nas naturalne jest myślenie nastawione na trwałość. Istnieje wiele mechanizmów psychologicznych, które za tym stoją. Łatwiej nam trwać w przekonaniu, iż rodzimy się z gotowym zestawem umiejętności, a inne są dla nas niedostępne.

Mit wrodzonego talentu

Predyspozycje genetyczne oczywiście mają wpływ na nasze życie, ale Nowa psychologia sukcesu pokazuje, że dużo większe znaczenie ma nastawienie na rozwój. Żyjemy w czasach, w których sukces jest mocno eksponowany i media bombardują nas ludźmi sukcesu. Po bliższym przyjrzeniu okaże się jednak, że przekaz medialny jest bardzo powierzchowny. Na ekranach telewizorów widzimy herosów, niemalże żywcem wyciągniętych z greckiej mitologii, którzy są na szczycie, bo (rzekomo) posiadają ponadprzeciętne umiejętności. Prężą muskuły, skrzą się błyskotliwością, budzą podziw siłą woli, zachwycają urodą i dobrym gustem. A ty, szaraczku patrzysz na to i rozumiesz bez słów, że pewne rzeczy nie są dla ciebie. Na szczęście, jak dowodzi Dweck, to wszystko nieprawda!

To jedynie bardzo głęboko zakorzeniony w naszej kulturze mit „boskiego pierwiastka”. W rzeczywistości za dużo częściej sukcesem stoi nie wrodzony talent, a chęć do uczenia się i ciągła praca. Nie zobaczymy tego w telewizji, bo to nie jest temat telewizyjny – rozwój trwa zbyt długo, a nauka bywa mozolna i frustrująca. Według Dweck taki wysiłek nie jest możliwy bez odpowiedniego nastawienia umysłowego.

Założenia growth mindest

Koncepcja growth mindset głosi, że talent można w sobie wykształcić. Brzmi to trywialnie, ale umysł ludzki ma wbudowanych wiele mechanizmów obronnych, które utrudniają nam praktykowanie nastawienia na rozwój:

• definiujemy siebie przez pryzmat bieżących osiągnięć i zbyt mocno przywiązujemy się do wizerunku samego siebie, który tworzymy w swoich głowach;
• bierzemy porażki zbyt personalnie, nie dostrzegając tego, że nauka wymaga prób i błędów; dlatego unikamy problemów, w których czujemy się niepewnie, co w efekcie bloku nasz rozwój;
• częściej szukamy w otoczeniu potwierdzenia naszych talentów, a nie wyzwań i szukamy zadań, które rozwiążemy bez problemu, a rozwój wymaga podnoszenia poprzeczki;
• krytykę traktujemy jako atak, a nie źródło cennych informacji.

To są nasze naturalne reakcje i w efekcie często wbijamy sobie do głowy silne przekonania w stylu: „to nie dla mnie”, „nie będę na to tracił czasu”, „nie mam do tego talentu”. Zazwyczaj nie mają one podparcia w rzeczywistości, są po prostu efektem psychologicznych odruchów obronnych. A niestety skutki takich przekonań dla naszego życia mogą być bardzo daleko idące.

Bariery dla zmiany nastawienia na rozwojowe

Dweck pokazuje jak głęboko mit „pierwiastka boskiego” jest wbudowany w nasze społeczeństwo:

• Edukacja. Systemy edukacyjne dzielą dzieci na zdolne i mniej zdolne; humanistów i umysły ścisłe. Te podziały są często prowadzone w sposób kategoryczny, bez względu na etap rozwoju dziecka. Jest to bardzo smutny paradoks. To systemy edukacji utrwalają w nas najczęściej przekonanie, że pewnych rzeczy nigdy się nie nauczymy – a przecież powinny uczyć nas postawy dokładnie odwrotnej!
• Biznes. Struktury przedsiębiorstw koncentrują się na wyłapywaniu i promowaniu talentów. Systemy zarządzania ludźmi w korporacja bardzo często zbudowane są na przekonaniu, że trzeba za wszelką cenę utrzymać talenty. Biznes woli płacić ogromne wynagrodzenia i premie gwiazdorom zamiast kształcić rzesze pracowników, którzy mają potencjał rozwoju. To podejście na szczęście powoli się zmienia, ale przez całe dziesięciolecia organizacje działały w ten sposób.
• Sport. Wielkie kluby piłkarskie (i nie tylko) płacą za „talenty” ogromne pieniądze. Szkolenie młodych sportowców nie wszędzie jest tak mocno doceniane. W skautingu panuje przekonanie, że z talentem się rodzimy. Carol Dweck podaje mnóstwo przykładów przedwczesnej negatywnej weryfikacji, ze szczególnie jaskrawym przykładem Micheala Jordana, który wcale na początku nie był typowany na gwiazdę. Z naszego podwórka bardzo podobnie wygląda przykład Roberta Lewandowskiego.
• Relacje z ludźmi i życie rodzinne. Nawet sposób w jaki komplementujemy innych (a dzieci w szczególności) dowodzi, że patrzymy na sukces przez pryzmat wrodzonych zdolności. Mówimy, że ktoś „ma dar”, albo „poskąpiło mu talentów”. W sposób nieświadomy utrwalamy w dzieciach i innych nastawienie na trwanie. Ten sposób myślenia utrudnia nam też komunikację – bo skoro ludzie się nie zmieniają, to po co ich przekonywać i po co poznawać ich punkt widzenia?

Nowa psychologia sukcesu jest bogata w wiele przykładów. Szczerze mówiąc, momentami miałem uczucie, że jest ich za dużo i że książka jest trochę rozwlekła. Ale z drugiej strony ta wielość przykładów i ich różnorodność doskonale ilustruje, jak wiara we wrodzone talenty jest integralną częścią naszej kultury i jak trudnym zadaniem jest walka z nią. Zmiana nastawienia wymaga bowiem nie tylko pracy nad sobą, ale zdolności do przekonywania innych i wytrwałości w dążeniu do własnego rozwoju, gdy niemal wszystko i wszyscy wokół nas twierdzą, że pewnych rzeczy nie przeskoczymy.

Polecam wszystkim, a szczególnie tym których interesuje tematu rozwoju osobistego, a także tym, którzy krytycznie na tę kwestię się

zapatrują.

Dane książki: Carol Dweck, Nowa psychologia sukcesu, Muza 2006, s. 320, ISBN: 978-83-287-0707-8,

Ja „czytałem” audiobooka, który jest dostępny w audible i google play książki (niestety tylko po angielsku).